«ابرار» زندگی‌نامه تصویری علما

این بزرگان در ورای جایگاه‌های رسمی، زیستی به‌غایت انسانی، ساده و ملموس داشته‌اند و با مسائل و مرارت‌هایی شبیه به همان چالش‌های جوانان امروز روبه‌رو بوده‌اند؛ از دوران پرفرازونشیب تحصیل و شکل‌گیری منظومه فکری گرفته تا مقاومت در برابر تنگنا‌ها برای دستیابی به اهداف متعالی. از همین رو، بازنمایی این لایه‌های پنهان، فاصله ذهنی میان نسل جدید و مفاهیم معرفتی را از میان برمی‌دارد و امکانی واقعی برای همذات‌پنداری عمیق پدید می‌آورد؛ به‌ویژه آن‌که پیوند فکری و عملی با این اسوه‌ها، پاسخی عینی و کارگشا به دغدغه‌های فرهنگی معاصر است.

بر همین اساس، مجموعه مستند پرتره «ابرار» با عبور هدفمند از قالب‌های گزارشی صرف و با پرهیز از تکرار روایت‌های رایج، دوربین خود را به لایه‌های نادیده، سبک زیست روزمره، دوران جوانی و ابعاد برجسته علمی و اخلاقی این چهره‌های اثرگذار برده است تا الگوسازی دینی را به تجربه‌ای ملموس و باورپذیر تبدیل کند. رویکردی که نه‌تنها با فرم‌گرایی نوآورانه و بازسازی‌های دقیق تاریخی همراه شده، بلکه توانسته رضایت و قدردانی صاحب‌نظران را جلب کند و گامی مؤثر در پاسخ به مطالبه احیای سبک زندگی ناب دینی در قاب رسانه بردارد. امید ملکوتی، تهیه‌کننده و سردبیر این اثر در گفت‌وگویی با جام‌جم، به تشریح ضرورت‌های تولید، جزئیات روایی و بازخورد‌های این مجموعه پرداخته است. ابرار تولید شبکه قرآن و معارف سیماست که پنجشنبه‌ها از همین شبکه روی آنتن می‌رود. 

 
روایت لایه‌های پنهان زندگی علما
ملکوتی در گفت‌و‌گو با جام‌جم درباره معرفی این برنامه می‌گوید: این اثر، مستندی پرتره درباره علمایی است که اگرچه دیگر در قید حیات نیستند اما، آثار و برکات معنوی و دینی زندگی‌شان همچنان در زندگی فردی، جامعه اسلامی و مراکز دینی کشور جاری است. در تولید این برنامه، تمرکز ما روی لایه‌هایی از زندگی این بزرگان قرار گرفته که تاکنون کمتر دیده شده است. از این‌رو تلاش کرده‌ایم فراتر از سخنرانی‌ها و جلسات رسمی و مرسوم، به بخش‌های پنهان، زندگی روزمره، سیره عملی و سبک زندگی این عزیزان ورود کنیم و نکاتی را که تا امروز ناگفته و نادیده مانده، پیش‌روی مخاطب قرار دهیم.

او درباره هدف برنامه ابرار می‌افزاید: هدف اصلی ما این است که نگاه جامعه و به‌ویژه نسل جوان را متوجه این سبک زندگی کنیم. واقعیت این است و نباید تعارف داشته باشیم که سبک زندگی دینی تا حدی در ذهن نسل جوان کمرنگ شده است. هدف ما ارائه الگو‌های دینی به نسل امروز است تا دریابند شخصیت‌هایی که معمولا از آنها تنها تصاویری از سخنرانی‌ها و حضور در محافل مختلف منتشر می‌شود، در زندگی روزمره نیز مانند مردم عادی زندگی می‌کردند و چه‌بسا ساده‌تر از بسیاری از ما روزگار می‌گذراندند. آنها با همان سادگی و همان روش‌های طبیعی زیسته‌اند و می‌خواهیم از همین مسیر پیامی اثرگذار را منتقل کنیم و جوانان را به این فضا پیوند بزنیم.

این تهیه‌کننده سیما در پاسخ به سؤالی درباره چگونگی انتخاب این چهره‌ها توضیح می‌دهد: در انتخاب این شخصیت‌ها، ملاک محوری ما سبک زندگی، تراز علمی و ابعاد اخلاقی آنها بوده است. ما سراغ شخصیت‌هایی رفته‌ایم که دایره تأثیرگذاری عمیق‌تری بر جامعه پیرامونی و محیط عمومی کشور داشته‌اند و تلاش کردیم سجایای اخلاقی و سیره عملی آنان را به‌گونه‌ای تصویر کنیم که بیشترین کشش و جاذبه را برای مخاطبان جوان فراهم کند.

 
تفاوت‌های بنیادین ابرار با سایر آثار مستند
ملکوتی درباره تفاوت میان ابرار با آثار دیگری مانند «عبای خاکی» می‌گوید: این برنامه بیشتر یک مستند گزارشی بود، درحالی‌که پروژه ما در قالب مستند پرتره طراحی و اجرا شده است. بنده شخصا سابقه ۱۳ ــ ۱۲ ساله در این مسیر دارم و پیش‌تر مستند «سعادتمندان» را در قالب یک مجموعه ۹۰ قسمتی تولید کردم. در ادامه، متناسب با رویکرد شبکه، اثر را با تغییر نام و اعمال پاره‌ای اصلاحات محتوایی به مستند جدید تبدیل کردیم. جنس کار ما با نمونه‌های دیگر متفاوت است و تمرکز ما به‌طور کامل بر قالب پرتره قرار دارد؛ پرتره‌ای که در آن روحیات اخلاقی، سبک زندگی روزمره و ابعاد انقلابی، علمی و دینی بزرگان بازخوانی می‌شود. این زاویه نگاه برای ما بسیار جذاب است؛ زیرا با اتکا به چنین فکت‌های واقعی و روشنی می‌توانیم دلایل گزینش سوژه‌ها و نقاط عطف مثبت زندگی‌شان را برای جوانان باورپذیر و ملموس کنیم.

تهیه‌کننده ابرار در پاسخ به این‌که چه کردید تا این برنامه برای جوانان جذاب باشد، بیان می‌کند: برای این‌که مجموعه برای نسل جوان جذاب و الهام‌بخش باشد، زاویه گفت‌و‌گو‌ها را به سمت دوران جوانی، نحوه شکل‌گیری شخصیت، ریشه‌های تکوین افکار و منظومه عقاید این بزرگان هدایت کردیم تا پل همذات‌پنداری میان مخاطب و سوژه برقرار شود. زمانی که مخاطب پای روایت مستند می‌نشیند و به‌عنوان نمونه با زندگی شهید آیت‌الله دکتر بهشتی روبه‌رو می‌شود، می‌بیند که ایشان جوانی خود را چگونه سپری کردند، مسیر سخت تحصیل را با چه مرارت‌هایی پیمودند و در مواجهه با چالش‌هایی که هر جوانی برای رسیدن به اهداف بزرگ با آن دست‌به‌گریبان است، چگونه ایستادگی کردند. ما بر تصویرسازی همین ایستادگی و مسیر دستیابی به مقصود 
تمرکز کردیم.
 

از توقف نسخه مکتوب تا برنامه‌ریزی برای فصل‌های آینده
او درباره گردآوری سخنان علما به‌صورت مکتوب نیز می‌گوید: درباره توسعه رسانه‌ای و تدوین نسخه مکتوب اثر نیز در مقطعی بنا بود نهادی متولی پیاده‌سازی گفت‌و‌گو‌ها و انتشار آنها در قالب کتاب شود، اما متأسفانه تا این لحظه به سرانجام نرسیده است. بی‌تردید انتشار مکتوب این خاطرات و تحلیل‌ها گام مؤثری برای ثبت تاریخی و ارتباط با مخاطبان بیشتر خواهد بود و شخصا از تحقق آن استقبال می‌کنم.

ملکوتی درباره فصل‌های آینده نیز توضیح می‌دهد: برای آینده و تولید فصل‌های بعدی نیز این ایده را داریم که پس از طی مراحل، تولید فصل آتی را کلید بزنیم؛ البته این امر وابسته به شرایط تولید، جدول منابع و اعلام نیاز و همراهی مدیران شبکه است. چنانچه روند تولید همین مجموعه مستند هم تداوم یابد، تمام توان خود را صرف برطرف‌کردن نقاط ضعف سری‌های گذشته خواهیم کرد تا با کیفیت و فرمی ارتقایافته‌تر روی آنتن برود.

وی درباره بازخورد‌های ابرار می‌گوید: بازخورد‌های مردمی و نخبگانی این برنامه نتایج مثبتی داشته است. مجموعه در میان فعالان جامعه قرآنی و چهره‌های مذهبی کشور با استقبال بسیار چشمگیری مواجه شد و براساس ارزیابی‌ها و ارتباطاتی که داریم، دست‌کم ۶۰ درصد از اهداف طراحی‌شده ما محقق شده و فضا برای کسانی که به تماشای کار نشستند ملموس و دلنشین بوده است. گرچه نمی‌توان ادعای تحقق صددرصدی داشت، اما گام‌های اصلی به‌درستی برداشته شده است.

او همچنین می‌افزاید: نکته حائز اهمیتی که باید به آن اشاره کنم، تولید مستند مربوط به علامه حسن‌زاده آملی است که بخش‌هایی از آن به‌صورت نمایشی و بازسازی صحنه‌ها اجرا شد. او همچنین می‌گوید: برای دستیابی به این فرم دقیق، بیش از ۵۰ بازیگر را برای گریم و ایفای نقش مورد آزمایش قرار دادیم تا به نزدیک‌ترین بازآفرینی از چهره و مستندات تاریخی دست پیدا کنیم. دریافت بازخوردی از سوی رهبر معظم انقلاب، انگیزه‌بخش‌ترین رویداد برای تیم تولید بود و نشان داد اقدام سیما در پرداختن به چنین سوژه‌هایی با فرم‌های استاندارد و نمایشی تا چه میزان می‌تواند اثرگذار باشد.